17 czerwca 2026 roku w Klubie Stańczyka odbyło się spotkanie z dr. Marcinem Schirmerem, wokół książki wydanej przez Wydawnictwo Zona Zero "Powrót ziemian czyli nowe życie w dawnych siedzibach". Dr Marcin Schirmer to przedsiębiorca, historyk sztuki, prezes Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego. W kręgu jego zainteresowań badawczych znajduje się kultura materialna i historia ziemiaństwa polskiego oraz dzieje architektury, ze szczególnym uwzględnieniem założeń rezydencjonalnych XVIII-XX w.
Spotkanie w Klubie Stańczyka, zorganizowane we współpracy ze Stowarzyszeniem Wiara i Czyn, miało na celu przybliżenie tematyki ziemiańskiej, zarówno w kontekście historycznym, jak i współczesnym. Dr Marcin Schirmer w swoim wystąpieniu przedstawił działalność Polskiego Towarzystwa ziemiańskiego, które od 1990 roku zrzesza spadkobierców dawnych właścicieli majątków ziemskich, a także wszystkich sympatyków ziemiańskiego etosu. Podkreślił, że organizacja jest apolityczna, propaństwowa i patriotyczna, a jej cele ewoluowały od oczekiwania na reprywatyzację w stronę ochrony dziedzictwa materialnego i niematerialnego, krzewienia pamięci historycznej oraz działalności kulturalnej i edukacyjnej.
Dr Schirmer szczegółowo omówił trudną sytuację polskich dworów i pałaców, z których po wojnie ocalało jedynie 2–3 tysiące na 10 tysięcy istniejących w okresie międzywojennym. Zauważył, że proces niszczenia tych obiektów nie zatrzymał się po 1989 roku – wręcz przeciwnie, wiele z nich popada w ruinę z powodu zawieszenia prawnego, braku inwestycji ze strony obecnych dysponentów (np. Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa) oraz długotrwałych procesów reprywatyzacyjnych. Mimo że reprywatyzacja nigdy nie została w Polsce przeprowadzona, a najbliżej jej uchwalenia było za rządów Jerzego Buzka, Towarzystwo nie rezygnuje z dążenia do sprawiedliwości, choć obecnie skupia się na realnych działaniach ratunkowych i lobbingowych.
W drugiej części spotkania prelegent zaprezentował swoją książkę, która jest zbiorem siedmiu case study opisujących historie osób i rodzin, które podjęły się odbudowy i rewitalizacji zabytkowych rezydencji. Wybór przypadków był celowy – miały one reprezentować różne regiony Polski, różną skalę obiektów (od dworu po zamek) oraz różne pochodzenie właścicieli. Kluczowym kryterium było nie tylko przywrócenie świetności materialnej, ale także otwarcie tych miejsc na lokalne społeczności poprzez działalność kulturalną, edukacyjną i społeczną – nawiązującą do dawnej roli dworu jako centrum życia wsi. Wśród opisanych przykładów znalazły się m.in. działania Wojciecha Siemiona w Petrykozach oraz nietypowy przypadek pałacu Dzieduszyckich w Zarzeczu, gdzie rodzina zrzekła się praw do obiektu na rzecz utworzenia muzeum, zachowując jednak symboliczną i fizyczną obecność w tym miejscu.
W trakcie dyskusji, która nastąpiła po wykładzie, poruszono szereg interesujących wątków. Jeden z uczestników zapytał o rodzinę Popielów z Kurozwęk, których pałac został spektakularnie odrestaurowany i stał się centrum życia kulturalnego oraz turystycznego. Dr Schirmer potwierdził, że to jeden z najbardziej udanych przykładów rewitalizacji, łączący funkcje muzealne, komercyjne i hodowlane (m.in. stado bizonów). Odpowiadając na pytanie o Kresy Wschodnie, wyjaśnił, że na Litwie reprywatyzacja była możliwa (choć z pewnymi ograniczeniami), natomiast na Białorusi i Ukrainie jest obecnie nierealna. Wspomniał również o ustawie o mieniu zabużańskim, która umożliwiała wypłatę rekompensat w wysokości 20% wartości pozostawionych tam majątków, ale procedura ta była trudna i czasochłonna, a terminy już dawno minęły.
Kolejna uczestniczka zapytała o związek między arystokracją a ziemiaństwem. Prelegent precyzyjnie rozróżnił te pojęcia, wskazując, że szlachta jest najszerszym zbiorem, ziemianie – węższym, a arystokracja – najwęższym, elitarnym kręgiem rodzin magnackich, często posiadających tytuły. Podkreślił, że nie każdy szlachcic był ziemianinem i nie każdy ziemianin wywodził się ze szlachty, zwłaszcza po Konstytucji 3 maja, kiedy dostęp do nabywania ziemi uzyskali także mieszczanie i przemysłowcy.
W ostatniej części głos zabrał przedstawiciel Stowarzyszenia Wiara i Czyn, który podziękował prelegentowi i zwrócił uwagę na kulturowe znaczenie dworu polskiego – jako symbolu polskości, centrum życia społecznego i gospodarczego, które obecnie, choć w zmienionej formie, wciąż może być inspiracją dla współczesnych Polaków. Dr Schirmer zgodził się z tą uwagą, dodając, że choć środowisko ziemiańskie jest konserwatywne, to aktywnie korzysta z nowoczesnych narzędzi komunikacji (facebook, strona internetowa) i zaprasza wszystkich do śledzenia swojej działalności oraz udziału w organizowanych wydarzeniach.
Relacja wideo: Bernard